تبلیغات

سرنوشت و تراژدی، در نمایش های «پیتر بروک»

شاه‌لیر در ابتدا پادشاهی با فر و شکوه بود، دخترانش او را ستایش می‌کردند، وزرا و درباریان در رکابش بودند، به هر کجا که قدم می‌گذارد، صدها شوالیه به دنبالش روانه می‌شدند اما به یک‌باره تنها شد با ژستی به جا مانده از گذشته که دیگر با موقعیت جدیدش تطابق نداشت. موقعیتش پادشاهی از قدرت رانده شده بود اما ژستش چنان بود که گویی کماکان پادشاه است. دلقک درهرحال، دلقک است اما سلطانی که از قدرت خلع شده باشد هیچ است: «دلقک: من یک دلقکم! تو هیچ نیستی.»١

سقوط شاه‌لیر در اوج اقتدارش بود، حتی تصمیم‌اش به قسمت‌کردن قلمروی پادشاهی میان دخترانش تصمیمی مقتدرانه بود، تصمیمی از روی مهربانی و حسن‌نیت، زیرا هیچ نیرویی قدرت و سرزمینش را تهدید نمی‌کرد. «او پذیرفته بود که دورانش به سر آمده و اعلام می‌کند که هدف اصلی‌اش این است که جلوی کشمکش‌های آینده را بگیرد.»٢

ترازو در دست کیست؟ 


بااین‌حال، تقدیر تراژیک، سرنوشتی دیگر برای شاه‌لیر تدارک دیده بود، در اختیار قراردادن غیرمعقول قدرت و تفويض حکومت به فرزندان‌اش، اگرچه مقدمات سقوط شاه‌لیر از قدرت سیاسی را فراهم آورده بود، اما این تمام بی‌رحمی سرنوشت غدار در حق شاه‌لیر نبود، چون در این صورت صرفا با سقوطی سیاسی روبه‌رو بودیم، سقوطی که مشابه آن در تاریخ سیاسی پیاپی رخ می‌دهد اما سقوط شاه‌لیر فقط سقوطی سیاسی نبود، بلکه «سقوطی آزاد» و به تعبیر پیتر بروک سقوطی در تمامی لایه‌های زندگی بود. از این جهت به نظر بروک نمایش شاه‌لیر، نمایش همه‌جانبه است چون «... همه لایه‌های اجتماعی، خانوادگی، سیاسی و شخصی و درونی زندگی را دربر می‌گیرد»,٣


شاید به‌همین‌دلیل بروک این نمایش را استثنا و نقطه اوج ادبیات اروپا تلقی می‌کند. مقصود از سقوط در همه لایه‌های اجتماعی که بروک از آن می‌گوید خلع به یک‌باره شاه‌لیر از حداقل حیات و شأن انسانی است که انسان به صرف انسان‌بودنش درهرحال واجد آن است.


بی‌رحمی ازدست‌دادن همه‌چیز: خلع ید از قدرت سیاسی، فروپاشی خانواده و در پی آن ناسپاسی فرزند و مواجهه با طوفان به یک‌باره شاه‌لیر را در موقعیت هابزی یعنی در «وضع طبیعی» قرار می‌دهد. در چنین شرایطی آدمی فاقد هر تمایزی با طبیعت می‌شود و فی‌الواقع با آن یکی می‌شود، چنان‌که گویی از مادر زاده شده باشد.


«لیر: هِه، پسرک، مرا تو دیوانه می‌نامی؟


دلقک: همه عنوان‌های دیگرت را، همان‌هایی که با آن از مادر زاده شدی را از دست دادی.»٤


به لحاظ نمایشی شکسپیر در «شاه‌لیر»، حیات عریان انسان را با چشم‌اندازی از طبیعت نشان می‌دهد. صحنه‌های تراژیک اغلب چشم‌اندازی از طبیعت‌اند: خلنگزار، کومه، طوفان و رعدوبرق درعین‌حال صحنه‌های تراژیک از نمایش «شاه‌لیر»ند. شاید شکسپیر جز با نمایش صحنه‌های دهشتناک طبیعی مانند رعدوبرد، طوفان و ... قادر نبود موقعیت تراژیک شاه‌لیر را به‌خوبی نمایان سازد.


آنچه پيتر بروک- از نامی‌ترین کارگردان‌های جهان- را از دیگران متمایز می‌کند، توجه او به جنبه‌های همواره معاصر شکسپیر در حین توجه به هسته اصلی آثار شکسپیر یعنی تراژیک‌بودنشان است. در اجراهای متعدد شکسپیر غالبا دو دختر شاه‌لیر، گوینريل و ریگان (به جز کوردلیا) متملق و چاپلوس معرفی می‌شوند که با الفاظی اغراق‌آمیز و چاپلوسانه از پدر تاجدار خویش ستایش می‌کنند. به نظر بروک اگرچه الفاظ و کلمات به کار برده‌شده به وسیله دو دختر شاه‌لیر اغراق‌آمیزاند اما اینها هیچ‌کدام نشانگر قصد قبلی گونریل و ریگان برای فریب‌دادن شاه‌لیر و غصب قدرت توسط خود و همسرانشان نيست. به نظر بروک این‌گونه صحبت‌کردن در دربار امری مرسوم است که بیانگر آداب‌دانی و وفاداربودن به حساب می‌آید و به هیچ رو الزاما توطئه‌گری و دوزوکلک به حساب نمی‌آید.

«وقتی در برابر جمع از آنها خواسته می‌شود وفاداری خود را به پدر اعلام کنند، آیا هرچه (در ستایش او) می‌گویند فقط دوزوکلک و توطئه است؟ آیا در سخنان‌شان بازتابي از آن کلمات زیبا و محترمانه نیست که هر درباری وفادار و آداب‌دان در چنین شرایطی باید بگوید؟ آیا وقتی نخست‌وزیران انگلیس به دیدار ملکه می‌روند، از پیش کلمات احترام‌آمیزی آماده نمی‌کنند که درعین‌حال صادقانه هم هست؟٥» به نظر بروک، شکسپیر در زمان خود امروزی‌تر به مناسبات دربار پادشاهی و نحوه گفت‌وگویشان توجه داشته است.

ترازو در دست کیست؟ 

اما آنچه برای بروک اهمیت دارد تراژیک‌بودن نمایش‌های شکسپیری است که سایر چیزها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، بروک در تعریف تراژدی به نکته مهمی توجه نشان می‌دهد. به نظر بروک در شخصیت‌های توانمند تراژیک همواره لایه‌های ناپیدای نقض وجود دارد. چیزی که وی آن را «کاستی پنهان*»٦ می‌نامد. به نظر بروک همین کاستی پنهان است که فرد را در مسیر سرنوشتی تراژیک قرار می‌دهد. کاستی پنهان را می‌‌‌توان ناخودآگاهی تصور کرد که تعیین‌کننده است و آدمی را در مسیر سرنوشتی قرار می‌دهد که خود بر آن «آگاهی» ندارد.


در این صورت سرنوشت در موقعیتی فرادست و یا به تعبیر نیچه «بر فراز» قرار می‌گیرد و حرف آخر را می‌زند، با این‌حال و به رغم بالادست‌بودن سرنوشت، فرد تراژیک شخصیتي نیرومند است. «ادیپ شاه»، «مده‌آ»، «مکبث»، «شاه‌لیر» و «اتللو» و... نمونه‌هایی از این قبیل شخصیت‌های نیرومندند. نیچه فرد تراژیک را شخصیت توانمندی می‌داند که مهم‌ترین خصیصه‌اش «بدبینی نیرومند» است. این بدبینی در مقابل خوش‌بینی استدلال‌کردنی سقراط قرار می‌گیرد که گویا همه چیز در نهایت روشن و آشکار می‌شود و بنابراین در جهان جایی برای بلاتکلیفی، بی‌اطمینانی، شور و هیجان، تنش یا ابهام وجود ندارد.

در آرمان سقراطی و تاریخ اندیشه عظیمی که از وی متأثر است و پایه‌های دنیای فعلی را تشکیل می‌دهد همواره نوعی خوش‌بینی وجود دارد که گویا می‌توان به واسطه علم، تجربه، تکنولوژی و... سرشت واقعی پدیده‌ها، جهان و در نهایت تقدیر را دریافت و حتی تقدیر را به تسخیر خود درآورد.

در حالی که فرد تراژیک در بی‌یقینی نسبت به کار جهان و بی‌منطقی آن به سر می‌برد تراژدی و سرنوشت همواره در مقابل استدلال و درک پدیده‌ها و جهان قرار می‌گیرد. «لحظه‌ای که بخواهیم چیزی را با درک و استدلال روزمره بسنجیم، قدمی از امکان درک چیزی دیگر دور شده‌ایم»٧. تراژدی نه فقط در برابر استدلال سقراطی که در مقابل هرگونه خوش‌بینی مسيحي و اساسا هر وعده آرمانشهری قرار می‌گیرد. از نظر فرد تراژیک از قضا اتفاقا این جهان است که آدمی را به تسخیر خود درمی‌آورد و نه آنکه آدمی جهان را به تسخیر خود درآشورد.

حال اگر این جهان است که آدمی را تسخیر می‌کند و سرنوشت او را رقم می‌زند، سرنوشتی که فراسوی استدلال و قابلیت آدمی است، آیا می‌توان تعریفی هرچند مبهم از نیروی سرنوشت به دست داد. در این صورت سرچشمه این نیرو در کجاست؟ آیا این «کاستی پنهان» که به نظر بروک در شخصیت‌های تراژیک وجود دارد به حیطه آگاهی درمی‌آید تا بتوان از تقدیر رازگشایی کرد؟ آیا سرچشمه این نیروی قدرتمند در قوانین تغییرناپذیر طبیعت ناآگاهی است که بر انسان آگاه فرمان می‌راند؟


نظر پیتر بروک درباره سرنوشت مبتنی بر بی‌اختیاری فرد در تعیین سرنوشت خویش است. بروک درباره سرنوشت ایده‌ای را مطرح می‌کند که شباهتی آشکار به ایده یونانیان قبل از سقراط و به‌ویژه هراکلیتوس دارد. هراکلیتوس سرنوشت هر فرد را به خلق‌و‌خوی و به تعبیر دقیق‌تر به شخصیت فرد ارتباط می‌دهد و به یک تعبیر سرنوشت هر فرد را شخصیت (به معنای خلق‌و‌خوی فرد) می‌داند. بروک ده‌ها قرن بعد از هراکلیتوس در نظری که شباهتی آشکار به هراکلیتوس دارد می‌گوید: «امروزه ما اصطلاحات روان‌شناختی و عصب‌شناختی بسیاری داریم که حقیقتی را نشان می‌دهند که هیچ‌یک از ما همچون لوح سفید به دنیا نیامده‌ایم... یونانیان آن را سرنوشت نامیده‌اند و واژه امروزي‌اش ژنتیک است.»٨


اگرچه بروک به جای نیروی سرنوشت که یونانیان از آن در تراژدی‌‌هاي خود می‌گویند و یا خلق‌وخویی که هراکلیتوس نام سرنوشت بر آن می‌گذارد و یا آنچه که نیچه «خون»** می‌نامد، کلمه ژن را قرار می‌دهد اما اینها هیچ‌یک از اساس با هم فرقی ندارند. چون جملگي بر بالادست‌بردن نیرویی به‌مراتب توانمندتر از انسان گواهی می‌دهند. به سهولت می‌توان به جای خلق‌وخوی، خون، ژن و... سرنوشت و یا تقدیر قرار داد. سرنوشت، سرنوشتی که در فرهنگ ما ایرانیان از آن گاه با عنوان «سرنوشت غدار» نام برده می‌شود، به رازورمز قدرتمند «ناآگاهی» گره می‌خورد که راززدایی از آن ناممکن می‌شود.

ترازو در دست کیست؟ 


ایده تراژیک -که بروک همواره در حین اجراهای مهم آثار کلاسیک خود را به آن وفادار می‌داند - عملا در مقابل هر تسلای متافیزیکی و یا زندگی سعادت‌گونه و وعده عدالت‌خواهانه، حیات طبیعی و عریانی را نمایان می‌سازد که در جان تراژیک آدمی وجود دارد. این حیات طبیعی مانند شاه‌لیر – آن هنگام که از قدرت خلع شده- از هرگونه آرایه، عنوان و قدرتی تهی است.

در این شرایط انتخاب‌های فرد تراژیک مشخص است: قهرمان‌شدن یا هیچ‌‌شدن. اما تراژیک‌تر آن است که در این هر دو پاداشي به دست نمی‌آيد. نیچه حیات آدمی را که او فی‌الواقع تراژیک می‌پندارد چنین تبیین می‌کند: «... یک زندگی سعادتمند چیزی است محال: والاترین آنچه آدمی می‌تواند بدان دست یابد، زندگی‌ای قهرمانانه است. این زندگی از آن کسی است که در برابر کوه دشواری‌ها، به هر نحوی که شده می‌ستیزد.. و در پایان پیروزی می‌یابد اما در قبال آن يا پادافره (پاداشی) می‌بیند و یا هیچ پاداشی نمی‌یابد.»***


در تراژدی، جهان به سرانجام نمی‌رسد زیرا عدالت غایب است.


«چپ و راست هر سو بتابم همی/ سروپای گیتی نیابم همی


یکی بد کند نیک پیش آیدش/ جهان بنده و بخت خویش آیدش


یکی جز به نیکی زمین نسپرد/ همی از نژندی فرو پژمرد.»٩


پي‌نوشت‌ها:


* کاستی پنهان را می‌توان ناخودآگاه در نظر گرفت که به حیطه آگاهی درنمی‌آید.


** از نظر نیچه «خون تصمیم‌گیرنده است». این نظر شباهتی به سرنوشتی که یونانیان از آن سخن می‌گویند دارد.


*** مقصود از پاداشی که نیچه از آن می‌گوید تنها اعمال اراده قهرمانانه قهرمان تراژیک است.


١، ٤) لیرشاه، شکسپیر، ترجمه به‌آذین


٢، ٣، ٥، ٦، ٧، ٨) لطف بخشش، پیتر بروک، ترجمه حمید احیا


٩) فردوسی

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات

جدیدترین اخبار

  • طرز تهیه فیش برگر فست فود سالم خانگی

    ماهی را پس از خرید بهتر است سریع مصرف کنید البته می توان ماهی را تا 2 ماه در فریزر نگهداری کرد. بهتر است جای اینکه ماهی را سرخ کنید به روشی...

  • طرز تهیه کتلت جعفری و سویا، غذای مخصوص گیاهخواران

    کتلت جعفری و سویا غذای مخصوص گیاهخواران مواد لازم: سویای ریز:۴۰۰ گرم سیب زمینی آب پز شده:۶۰۰ گرم تخم مرغ:۳ عدد جعفری خرد شده:۱۰۰ گرم گشنیز:۳۰ گرم...

  • طرز تهیه کیش اسفناج ، یک غذای سبک و خوشمزه

    این کیش کلاسیک بسیار خوشمزه است و به دلیل آن که خمیر در آن استفاده نشده، شامی سبک، مقوی و مطبوع خواهد بود. طعم و بافتی منحصر به فرد دارد و...

  • طرز تهیه ژله هندوانه

    درست کردن این ژله خیلی راحت است اول با شکلات آب شده روی دیواره‌های خشک لیوان به کمک قیف یک بار مصرف راه‌هایی شبیه راه هندوانه بکشید و بگذارید...

  • سیب زمینی تنوری با سس قارچ و مارچوبه

    سیب زمینی تنوری با سس قارچ و مارچوبه مواد لازم: سیب زمینی بزرگ………………..۲ عدد نمک …………………………………. به میزان لازم ریحان تازه خرد...

  • طرز تهیه و خواص چای زردچوبه برای سلامتی

    78درصد تولید زردچوبه در جهان در کشور هند صورت می‌گیرد. این ادویه زردِ پرتقالی در زردچوبه‌های هندی و سُس‌های مختلف به‌وفور استفاده می‌شود. خواص...

  • روش تهیه‌ی نان تخم مرغی پاکتی

    مواد اولیه: تخم مرغ ۲ عدد بزرگ موز ۲ عدد کوچک جوز هندی به میزان لازم پودر دارچین به میزان لازم نان ۲ برش تمشک تازه ۱۵۰ گرم روغن زیتون به میزان...

  • روش تهیه‌ی دمنوش گلپر

    مواد اولیه: گلپر ۱ قاشق غذاخوری آب ۲ لیوان روش تهیه: گلپر و آب را در یک قوری چینی بریزید. روی حرارت پایین قرار دهید تا بجوشد. سپس بگذارید تا برای...

  • طرز تهیه چیز کیک ساده با تزیین ژله

    چیز کیک ساده دسری راحت است که به فر نیازی ندارد و در زمان کوتاهی نیز آماده می‌شود. این دسر را همراه با چایی به عنوان عصرانه نیز...

  • دسر سمولینای شیری خوشمزه

    دسر سمولینای شیری یکی از خوشمزه ترین دسرهایی را که میتوانید رد منزل تهیه کنید با شیر است. در ادامه مطلب زیر طرز تهیه دسر سمولینای شیری خوشمزه...

  • دستور پخت ماهی به روش ترکیه ایی

    دستور پخت ماهی به روش کشور ترکیه مواد لازم: ماهی یک کیلو پیازدو عدد گوجه فرنگی پوست کنده و تکه تکه شده پنج عدد فلفل سبز تند به میزان ذائقه شما فلفل...

  • روش هایی برای نگهداری آلبالو

    در این مقاله قصد دارم چند روش از بهترین روش های نگهداری آلبالو را به شما آموزش دهم.در ادامه این مطلب را به نقل از یاد بگیر دات کام بخوانید....

  • در چه ظروفی غذا مي‌پزيد و چگونه؟

    وسايل و لوازم آشپزخانه هم، به‌ويژه قابلمه‌ها و ظروفي که غذا در آن پخته مي‌شود، از اهميت زيادي برخوردار هستند. تغذيه سالم تنها به کيفيت غذاها و نحوه...

  • طعم دار کردن ماهی و غذاهای دریایی با گیاهان

    همه ما با بوی زُهم ماهی، میگو و غذاهای دریایی آشنا هستیم، در این مقاله راهکارها و ادویه و گیاهانی ارائه شده است که با عطرو طعم فوق العاده ای که...

  • چگونه سبزیجات را خشک کنیم؟

    در صورتی که قصد دارید میوه یا سبزیجات را خشک کنید، حتما میوه و سبزیجات رسیده و سالم را انتخاب کنید. جالب است بدانید سبزیجاتی که به محض چیده شدن در...

  • آموزش خشک کردن آناناس به شکل گل

    استفاده از میوه‌های خشک شده یک ایده زیبا و در عین حال ساده برای تزیین کیک و کاپ کیک هست. همچنین میوه‌های خشک رو به عنوان تنقلات هم میشه مصرف کردن...

  • میوه و سبزیجات را چگونه تازه نگه‌داریم؟

    به گزارش « پارسینه »، باتوجه به مدت زمان کم حفظ میوه و گیاهان همواره مقدار زیادی از آن‌ها به دلیل پلاسیدگی و خراب شدن دور انداخته...

  • طرز تهیه کتلت سالمون یونانی

    کتلت سالمون یونانی • تعداد: ۴ نفر • زمان تهیه: ۱۰ دقیقه • زمان پخت: ۱۸ تا ۲۰ دقیقه مواد لازم • یک عدد لیموترش • ۶۰۰ گرم فیله بدون استخوان...

  • روش تهیه نوشیدنی های زنجبیلی برای لاغری

    بر کسی پوشیده نیست که شکم و اطراف آن جزو نواحی است که چربی‌ها به این مناطق هجوم آورده و در آنجا جا خوش می‌کنند.امروز پیر و جوان و حتی کودکان و...

  • طرز تهیه سوفله سبزیجات و پنیر

    سوفله سبزیجات و پنیر نوعی میان وعده یا پیش غذای مغذی بوده که انواع سبزیجات به کار رفته در این غذا باعث تنوع بالای آن شده است. ترکیبی...

  • طرز تهیه کوفته تبریزی اصل و مجلسی

    کوفته تبریزی غذایی است که با گوشت چرخ شده، برنج، لپه، سیب زمینی پخته و سایر ادویه‌ها پخته می‌شود. البته در آب کوفته تبریزی می‌توان از...

  • طرز تهیه شکر پلو شیرازی خوشمزه

    شکر پلو شیرازی یکی از انواع پلوی سنتی ایران است که بیشتر در مهمانی‌های بزرگ سرو می‌شود. دوست‌داران غذای شیرین به این پلو علاقه‌مند...

  • نرگسی لوبیا سبز، غذایی ساده اما خوشمزه

    مجله اینترنتی آرگا: نرگسی لوبیا سبز یکی از غذاهای فوق العاده ساده است که با کمترین مواد غذایی قابل تهیه می باشد اما بسیار مقوی است. در این مطلب می...

داغ ترین اخبار

  • طرز تهیه و خواص چای زردچوبه برای سلامتی

    78درصد تولید زردچوبه در جهان در کشور هند صورت می‌گیرد. این ادویه زردِ پرتقالی در زردچوبه‌های هندی و سُس‌های مختلف به‌وفور استفاده می‌شود. خواص...

  • طرز تهیه چیز کیک ساده با تزیین ژله

    چیز کیک ساده دسری راحت است که به فر نیازی ندارد و در زمان کوتاهی نیز آماده می‌شود. این دسر را همراه با چایی به عنوان عصرانه نیز...

  • روش تهیه‌ی دمنوش گلپر

    مواد اولیه: گلپر ۱ قاشق غذاخوری آب ۲ لیوان روش تهیه: گلپر و آب را در یک قوری چینی بریزید. روی حرارت پایین قرار دهید تا بجوشد. سپس بگذارید تا برای...

  • روش تهیه‌ی نان تخم مرغی پاکتی

    مواد اولیه: تخم مرغ ۲ عدد بزرگ موز ۲ عدد کوچک جوز هندی به میزان لازم پودر دارچین به میزان لازم نان ۲ برش تمشک تازه ۱۵۰ گرم روغن زیتون به میزان...

  • سیب زمینی تنوری با سس قارچ و مارچوبه

    سیب زمینی تنوری با سس قارچ و مارچوبه مواد لازم: سیب زمینی بزرگ………………..۲ عدد نمک …………………………………. به میزان لازم ریحان تازه خرد...

  • طرز تهیه ژله هندوانه

    درست کردن این ژله خیلی راحت است اول با شکلات آب شده روی دیواره‌های خشک لیوان به کمک قیف یک بار مصرف راه‌هایی شبیه راه هندوانه بکشید و بگذارید...

  • طرز تهیه کیش اسفناج ، یک غذای سبک و خوشمزه

    این کیش کلاسیک بسیار خوشمزه است و به دلیل آن که خمیر در آن استفاده نشده، شامی سبک، مقوی و مطبوع خواهد بود. طعم و بافتی منحصر به فرد دارد و...

  • طرز تهیه کتلت جعفری و سویا، غذای مخصوص گیاهخواران

    کتلت جعفری و سویا غذای مخصوص گیاهخواران مواد لازم: سویای ریز:۴۰۰ گرم سیب زمینی آب پز شده:۶۰۰ گرم تخم مرغ:۳ عدد جعفری خرد شده:۱۰۰ گرم گشنیز:۳۰ گرم...

  • طرز تهیه فیش برگر فست فود سالم خانگی

    ماهی را پس از خرید بهتر است سریع مصرف کنید البته می توان ماهی را تا 2 ماه در فریزر نگهداری کرد. بهتر است جای اینکه ماهی را سرخ کنید به روشی...